рджेрд╣рд░ाрджूрди: рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि (ST) рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдмрд╣рд╕ рддेрдЬ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЖрд░рдЯीрдЖрдИ рдПрдХ्рдЯिрд╡िрд╕्рдЯ рдПрд╡ं рдЕрдзिрд╡рдХ्рддा рд╡िрдХेрд╢ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рдиे рдоुрдЦ्рдп рд╕рдЪिрд╡ рдЖрдиंрдж рдмрд░्рдж्рдзрди рдХो рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦрдХрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдЧрдарди рдХे рдмाрдж 28 рдирд╡ंрдмрд░ 2000 рд╕े рдЕрдм рддрдХ рдЬाрд░ी рд╕рднी ST рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ों рдХी рдЙрдЪ्рдЪрд╕्рддрд░ीрдп рдЬांрдЪ рдХрд░ाрдиे рдХी рдоांрдЧ рдХी рд╣ै। рдЙрдирдХा рдЖрд░ोрдк рд╣ै рдХि рдпрджि рд╕ंрд╡िрдзाрди рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдХी рдЕрдзिрд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдкाрдд्рд░рддा рдХा рдкाрд▓рди рдХिрдП рдмिрдиा рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рдЬाрд░ी рдХिрдП рдЧрдП рд╣ैं, рддो рдЙрдирдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░िрдпों, рдкрджोрди्рдирддिрдпों, рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों, рдоुрдЖрд╡рдЬों рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╕рд░рдХाрд░ी рд▓ाрднों рдХी рднी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП।
рд╡िрдХेрд╢ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж-342 рдХे рддрд╣рдд рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХी рд╕ूрдЪी рдХेрд╡рд▓ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдзिрд╕ूрдЪिрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд╕ंрд╢ोрдзрди рдЕрдерд╡ा рдирдИ рдЬाрддि рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд╕рдж рдХे рдкाрд╕ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдкрдд्рд░ рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХे State of Maharashtra vs. Milind (2000) рдлैрд╕рд▓े рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдеा рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдХी рдЕрдзिрд╕ूрдЪिрдд рд╕ूрдЪी рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрд╕ी рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡्рдпाрдЦ्рдпा, рдЙрдкрдЬाрддि рдпा рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी рдиाрдо рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।
рд╡िрдХाрд╕рдирдЧрд░ рд╕े рдЪрдХрд░ाрддा рддрдХ рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ों рдкрд░ рдмреЬे рд╕рд╡ाрд▓
рдиेрдЧी рдиे рджाрд╡ा рдХिрдпा рдХि рджेрд╣рд░ाрджूрди рдЬिрд▓े рдХे рд╡िрдХाрд╕рдирдЧрд░, рдХाрд▓рд╕ी, рдд्рдпूрдиी, рдЪрдХрд░ाрддा рдФрд░ рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдЧрд▓рдд рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ ST рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рдЬाрд░ी рдХिрдП рдЬाрдиे рдХी рд╢िрдХाрдпрддें рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рдпрджि рдЬांрдЪ рдоें рдРрд╕े рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рдиिрдпрдоों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं, рддो рдЙрдирдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕рд░рдХाрд░ी рд▓ाрднों рдХी рднी рдХाрдиूрдиी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।
рд╕рднी 13 рдЬिрд▓ों рдоें рдЬांрдЪ рдХी рдоांрдЧ
рдЖрд░рдЯीрдЖрдИ рдПрдХ्рдЯिрд╡िрд╕्рдЯ рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдоाрдорд▓ा рдХेрд╡рд▓ рджेрд╣рд░ाрджूрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдкूрд░े рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рд╕े рдЬुрдб़ा рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджाрд╡ा рдХिрдпा рдХि рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЬिрд▓ों рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдзिрд╕ूрдЪिрдд рд╕ूрдЪी рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдЙрдкрдЬाрддिрдпों рдЕрдерд╡ा рдЕрди्рдп рдиाрдоों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ ST рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рдЬाрд░ी рдХिрдП рдЬाрдиे рдХे рдоाрдорд▓े рд╕ाрдордиे рдЖрдП рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рднी 13 рдЬрдирдкрджों рдоें рдЬाрд░ी ST рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ों рдХी рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪрд╕्рддрд░ीрдп рдЬांрдЪ рдХрд░ाрдиे рдХी рдоांрдЧ рдХी рд╣ै। рдоुрдЦ्рдп рд╕рдЪिрд╡ рдХो рднेрдЬे рдЧрдП рдкрдд्рд░ рдоें рдиेрдЧी рдиे рдоांрдЧ рдХी рд╣ै рдХि рд░ाрдЬ्рдп рдЧрдарди рдХे рдмाрдж 28 рдирд╡ंрдмрд░ 2000 рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдХ рдЬाрд░ी рд╕рднी рд╡िрд╡ाрджिрдд ST рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ों рдХी рдЬांрдЪ рдХрд░ाрдИ рдЬाрдП। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рднी рдХрд╣ा рдХि рдпрджि рдЬांрдЪ рдоें рдХोрдИ рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдЖрджेрд╢ों рдЕрдерд╡ा рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХे рдиिрд░्рджेрд╢ों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдиिрд░рд╕्рдд рдХिрдпा рдЬाрдП рддрдеा рдЙрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕рд░рдХाрд░ी рд▓ाрднों рдХी рд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХी рдЬाрдП।
рдк्рд░рдоुрдЦ рдоांрдЧें
- 28 рдирд╡ंрдмрд░ 2000 рд╕े рдЕрдм рддрдХ рдЬाрд░ी рд╕рднी ST рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ों рдХी рдЙрдЪ्рдЪрд╕्рддрд░ीрдп рдЬांрдЪ।
- рдиिрдпрдоों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ों рдХा рдиिрд░рд╕्рддीрдХрд░рдг।
- рдРрд╕े рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдоिрд▓ी рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░िрдпों, рдкрджोрди्рдирддिрдпों, рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рд▓ाрднों рдХी рдХाрдиूрдиी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा।
- рдХрдеिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЧрд▓рдд рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рдЬाрд░ी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХी рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рддрдп рдХрд░ рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ।
- рд▓ाрднाрд░्рдеिрдпों рдХा рд╡िрднाрдЧрд╡ाрд░ рд╡िрд╡рд░рдг рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдХिрдпा рдЬाрдП।
- рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЬाрдП।
рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХे рд╣ाрд▓िрдпा рдлैрд╕рд▓े рдХा рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ
рд╡िрдХेрд╢ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рдиे рдЕрдкрдиे рдкрдд्рд░ рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХी рд╕ाрдд рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ों рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╡िрдзाрди рдкीрда рдХे State of Punjab vs. Davinder Singh (2024) рдлैрд╕рд▓े рдХा рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рдЗрд╕ рдлैрд╕рд▓े рдоें рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЙрдк-рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдзिрд╕ूрдЪिрдд рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि рд╕ूрдЪी рдоें рдирдИ рдЬाрддि рдЬोрдб़рдиे рдпा рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд╕рдж рдХे рдкाрд╕ рд╣ी рд╣ै।
рдпुрд╡ाрдУं рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рдоुрдж्рджा
рд╡िрдХेрд╢ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ों рдХा рдоाрдорд▓ा рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕ंрд╡िрдзाрди, рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХे рдЖрджेрд╢ों рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рд╕े рдЬुрдб़ा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рдпрджि рд╕рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें рд╕рдордпрдмрдж्рдз рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ рдирд╣ीं рдХрд░рддी рд╣ै рддो рдЗрд╕ рдоुрдж्рджे рдХो рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрдаाрдпा рдЬाрдПрдЧा।











































